آشنایی با دانش آموزان استثنایی

آشنایی با دانش آموزان استثنایی

فهرست 

 

عنوان                                                                                                 صفحه

فصل اول : مقدمات و تاریخچه

1- آغاز سخن

2- پیش گفتار

3- بررسی آماری و سابقه

4- تعریف استثنایی

5- تاریخچه:-

6- در ایران- 

فصل دوم: دسته بندی و تعریف و ویژگیهای بالینی

1- انواع استثنایی

2- تعریف ها:

3- علل و عوامل

4- عقب ماندگی و اختلالات ژنتیك

5- انواع سندرم ها

6- منگولیسم یا سندرم دان

7- سندرم صدای گربه و سوپرمن و كلاین فلتر

8- عوامل ناشناخته وهیدروسفال و میكروسفال

9- مسائل دوران بارداری

10- انواع بیماری ها و ضربه ها در تمام موارد

11- سن مادر و عاملRH

12- سوخت و ساز (متابولیسم

13- عوامل فرهنگی

فصل سوم: عكس العمل والدین

1- انواع خانواده- پذیرنده، انكاركننده و پنهان كننده

2- ارتباط خانواده با فرزند عقب مانده

3- واكنش های گوناگون خانواده

فصل چهارم: پیشگیری

1-پیش گیری

2-برنامه ریزی پیش گیری و مشاوره ژنتیك

3-مشكلات جنسی كودكان عقب مانده ذهنی

فصل پنجم: آموزش وپرورش

1-آموزش و پرورش و توان بخشی

سخن آخر-  توصیه و پیشنهادهای لازم: كلام آخر با فرجام سخن

منابع و مراجع

پیشگفتار

كلمه ی بهنجار به افرادی اطلاق می گردد كه در حد طبیعی و عادی گذران زندگی می كنند. از نظر عامه فردی كه رفتارش چون دیگران است ومانند همه و به طور معمولی وعادی زندگی روزمره خویش را می گذراند بهنجار و طبیعی است . از نظر علمی چنانچه بهره ی هوش شخصی حدود (100)صد باشد (براساس آزمون (تست) باشد یا به عبارت دیگر سن تقویمی وعقلی (ذهنی) خود برابری كند آن فرد عادی است. برای مثال می توان چنین گفت: چنانچه كودك 9 ساله ای از نظر عقلی نیز 9 ساله باشد و مانند كودكان 9 ساله رفتار كند و از عهده ی انجام تست های هوشی مربوط به كودكان 9 ساله برآید چنین كودكی بهنجار و طبیعی است. حال كه تا حدی با كودكان و افراد بهنجار آشنا گردیدیم ببینیم پس كدام گروه از كودكان را استثنایی می نامند. از نظر آموزشی كودك استثنایی كودكی است كه نیاز به تعلیم و تربیت خاص داشته باشد و از كلاس و تعلیم وآموزش عادی نتواند بهره كافی گیرد و از جنبه كلی نیز چنانچه كودكی از نظر رفتار، هوش ویا گذران زندگی نتواند چون كودكان عادی و بهنجار عمل كند و به جهتی با كودكان همسال خود تفاوتهای رفتاری وگفتاری و كرداری ویادگیری داشته باشد و از حد یك كودك عادی همسن خود خارج باشد استثنایی نامیده می شود.

بابررسی آمارهای بین المللی وتوجه به وجود متجاوز ازچهارصد میلیون(000/000/400) معلول و ناتوان در سراسر جهان وافزایش این جمعیت به میزان قابل توجهی در هر سال اهمیت تعلیم و تربیت،رفاه،اشتغال و بالاخره نحوه زندگی افراد استثنایی با تعمقی اندك آشكار می گردد. چنانچه آمارهای منتشر شده نشان می دهد، از هرده (10)نفر مردم، مردم جهان یك نفر شناخته یا ناشناخته با معلولیت یا كمبودی درگیر است و حدود پنج درصد كودكان، در سراسر این جهان پهناور دچار نقصی جسمی یاذهنی هستند و درصد قابل توجهی از این عده نیاز به آموزش ویژه و مراقبت های خاص دارند. این واقعیتها و حقایقی نظیر وجود نارسایی هایی از جمله سوء تغذیه، جنگ، سست شدن و ازهم پاشیدگی بنیاد خانوادگی وكافی نبودن بهداشت ودرمان در برخی از نقاط جهان نشانگر از دیار كودكان استثنایی ودر نتیجه نیاز به توجه عمیق تر به این مسئله است. هر قدر جامعه ای در برابر افراد معلول و استثنایی احساس مسئولیت بیشتر نمایند ومنابع مالی و انسانی زیادتری را به این امر اختصاص دهد، آن جامعه دارای فرهنگ و اقتصادی پیشرفته تر است. امروزه سرمایه گذاری وخدمت به گروههای مختلف استثنایی را نمی توان صرفاً عملی نیكوكارانه ونوع دوستانه دانست زیرا این مسئله ای جدی، اساسی، مهم، انسانی و تخصصی و علمی است.

زندگی میلیون ها انسانی كه به هر دلیل از نقایصی برخوردار گردیده اند درمیان است. تأمین آینده آنان، آموزش و پرورش ورفاه آنها مطرح است واین گروه با توجه به نوع معلولیت و توانایی خود نیاز به حرفه وكاری مناسب دارند از طرفی خانواده چنین كودكانی رانیز نباید از نظر دور داشت زیرا آنان هم درمعرض صدمات ومشكلات ناشی از معلولیت فرزند خویش هستند پس چنین عمل بزرگی احتیاج به برنامه ریزی، تحقیق وداشتن افراد متخصص دارد. نهادهایی باید از آنان حمایت كنند ولی ترحم هرگز. موسساتی باید برای آنان برنامه ریزی نمایند و امكانات آموزشی، رفاهی و كاریابی فراهم آورند.

و آموزش وپرورش آنان باید متناسب با معلولیت وتوانایی آنان باشد.

اصولاً اگر پذیرای این نظریه علمی باشیم كه هر انسانی حتی دربالاترین سطوح هوشی امكان دارد درباره ای از فعالیتها در حدی متوسط و حتی كندتر از دیگران باشد ویا معلولیت دریكی از تواناییها برای هیچ فردی نمی تواند مانع پیشرفت او درسایر جنبه ها گردد باید قبول كنیم كه بطور كلی آموزش وپرورش صحیح وكمال مطلوب، آموزش وپرورشی است كه بر اساس توجه به خصوصیات فردی و تواناییهای افراد برنامه ریزی شده باشد. پسدرآموزش و پرورش كودكان استثنایی نیز شناخت تواناییها وكفایتهای كودكان استثنایی اهمیتی ویژه دارد و برنامه ریزیهای آموزشی باید باتوجه به همین تواناییها انجام پذیرد. اگر چنین كنیم و با توجه به تواناییهای كودكان استثنایی برنامه ریز آموزشی انجام گیرد. از كودكان استثنایی نه تنها می توان افرادی خودكفا، بلكه افرادی با بازده اقتصادی ونقش آفرین برای جامعه تربیت كرد ودرآن صورت است كه نه تنها كودكان وافراد استثنایی از زندگی آسوده ومرفهی برخوردار خواهند شد بكله اجتماع نیز به آنچه درباره آنان انجام داده است. مفتخر خواهد بود. بدون شك جامعه ای آسوده خواهد زیست كه معلولان آن از آسایش ورفاه كامل برخوردار باشند و دمكراسی وعدالت واقعی زمانی تحقق پیدا می كند كه همگان متساوی (در حد توانایی) از نعمت های موجود بهره مند باشند وتفاوتی بین كودك عادی، تیز هوش یا معلول وجود نداشته باشد. (از نظر ارزشی)

 

" تاریخچه "

"معلول"

در مورد تاریخچه كودكان استثنایی باید گفت این پدیده قدمتی همپای تاریخ بشر دارد. چه، از همان آغاز پیدایش انسان، عوارضی از قبیل اشكالات ژنتیك، اختلالات دوره جنینی، اشكالات زایمان، بیماریهای بدو تولد وغیره، ایجاد معلولیت می كردند.

درباره ی تاریخچه طرز تفكر افراد عادی نسبت به معلولین و عقب مانده ذهنی نیز شواهد علمی زیادی در دست نیست.چیزی كه تا حدی مشخص است این كه این چنین افرادی درگذشته كمتر مورد توجه بوده اند.فقط دربرخی نوشته های دینی و پزشكی به چنین افرادی اشاره شده است.

"بقراط" حكیم یونانی به ضایعات مغزی این افراد وارتباط این نقیصه ها با كمبود های هوشی اشاره می كند.

"درقوانین "اسپارت" مواردی گنجانده شده بود كه كشتن و از بین بردن معلولین از جمله عقب ماندگان ذهنی را مجاز و حتی لازم تشخیص داده بودند.

"در آسیا" برخلاف "اروپا" این افراد بیشتر مورد توجه ولطف بوده اند. درآئین در كنفوسیوس معلم و فیلسوف چینی و همینطور دردین پیامبر ایرانی زرتشت به روشنی خواسته شده است كه مردم با عقب مانده های ذهنی، رفتاری انسانی داشته باشند ونیز دردین یهود مسئولیت جرم و جنایت از عقب مانده های ذهنی برداشته شده است. در دین مبین "اسلام" نیز طی اشارات مكرر در كتاب آسمانی و همچنین سخنان پیامبر بزرگوار وائمه اطهار به توصیه هایی درزمینه ملاطفت و همیاری معلولان برمی خوریم.

در اروپای قرون وسطی, عقب مانده های ذهنی را همپای دیوانگان محسوب داشته معتقد بودند كه شیطان در جسم آنها حلول كرده است. اقدامات "پینل" Pinel پزشك فرانسوی درقرن 18 در جهت جداسازی بیماران روانی از مجرمان وبدكاره ها وبازكردن غل و زنجیر از پای آنان و همچنین تجربیات "ایتار" Itard پزشك فرانسوی قرن 19 از تربیت كودكی وحشی به نام "ویكتور" زیربنای توجه و نگرشی علمی به پدیده ی عقب ماندگی ذهنی گردید.

می توان از ماریا مونتسوری(Montessori)  (1952- 1870) اولین زنی كه در ایتالیا موفق به اخذ درجه دكترای پزشكی گردید به عنوان یكی از متخصصان تعلیم و تربیت كودكان عقب مانده های ذهنی نام برد.

دراواسط قرن بیستم, بررسی عمیق و همه جانبه در زمینه عقب ماندگی ذهنی شكوفایی یافت.به نظر می رسد به همانگونه كه تولد وگسترش هر علم بستگی تام به نیازهای بنیادی جامعه دارد. اهمیت دادن به این مهم وتوجه به مسئله عقب ماندگان ذهنی نیز برهمین اساس گسترش یافت. از جمله دیگر كسانی كه در آموزش و پرورش كودكان استثنایی خدماتی ارزنده نموده است از ساموئل هوSamuel How e (1876- 1800) فارغ التحصیل مدرسه پزشكی هاروارد بود. او درآموزش وپرورش كودكان نابینایی كه در عین حال ناشنوا هم بوده اند تخصص داشته ودر بنیان گذاری آموزشگاه پركینز كه در سال 1832 تأسیس گردید سهمی بسزا وموثر داشته است وی یكی از نادر افرادی است كه در تعلیمات استثنایی قدم های موثر و واقعی برداشته است.

توماس هاپكینز گلودت Thomas Hapkins Galldudet (1851- 1787) در آغاز با دیدن دوشیزه كر ولالی علاقمند به تعلیم و تربیت وكمك به وی گردید. وی سپس برای تحقیق بیشتر به اروپا رفت وپس از بازگشت از اروپا درسال 1871 اولین مدرسه شبانه روزی رابرای ناشنوایان درآمریكا تأسیس نمود كه مدرسه مزبور بعدها به نام مدرسه آمریكایی ناشنوایان معروف شد. (American school for the Deaf) كه در حال حاضر یكی از معتبرترین وبزرگترین مراكز آموزش ناشنوایان در جهان است كه از كودكستان تا دانشگاه محصل ناشنوا می پذیرد.

لوئی بریل ( Lowis -  Braille ) فرانسوی در سال 1809 متولد شد وی كه در هفت (7) سالگی بینائی خود را از دست داد علاقمند به آموزش نابینایان بود. زحمات اودر سال 1829 منجر به ایجاد سیستم شش نقطه ای برجسته كه خطی خاص برای آموزش نابینایان است گردیده كه به پاس قدردانی از زحمات وخدمات وی به دنیای نابینایان وتحولی كه در این مورد ایجاد كرده بود به نام خود اوبخط بریل معروف شد. این خط كه از شش نقطه تشكیل یافته وجابجایی نقاط, حروف الفبا را تشكیل می دهند در حال حاضر كاملترین و عملی ترین روش درآموزش نابینایان است. نابینایان با استفاده از ماشین های تحریر مخصوص مطالب وخواسته های خود را به خط بریل تحریر می نمایند و سپس مطالب نوشته شده توسط فردی متخصص به خط معمولی وبینایی برگردانده می شود. آلكساندر گراهام بل Dr. Alexander -  Graham Bell مخترع تلفن نیز یكی دیگر از كسانی است كه درقرن نوزدهم كوشش های فراوانی در زمینه ی تعلیم و تربیت ناشنوایان انجام داد.

وی معلمی كودكان ناشنوا را پیشه ی خود ساخت و با دختر ناشنوایی ازدواج كرد. بدون تردید كوشش او در طریق تعلیم به ناشنوایان در پیدایش اختراع بزرگی چون تلفن بی تأثیر نبوده است.

درقرن 20 نیاز مبرم به پیشرفت علوم تجربی از یكسو و توجه زیاد به علوم انسانی واز جمله روان شناسی وخصوصاً روان شناسی كودك و بالاخره فعالیت های آلفرد بینهBinet A. در  زمینه ساختن اولین آزمون هوشی ونشان دادن اختلافات هوشی بین انسانها از دیگر سو, موجب گردید تا قشر عقب مانده ی ذهنی به نحو بارزتری جلب توجه نمود. این پدیده از یك دید علمی مورد پیگیری قرار گیرد. در حال حاضر در اكثر جوامع وملل, این چنین كودكانی در شرایط خاص نگهداری شده, درصورت امكان باتوجه به نوع نقیصه یا میزان اختلال عقب ماندگی ذهنی تحت آموزش وتوانبخشی قرار می گیرند. باید توجه داشت كه در عصر حاضر نیز نوع نگرش در مورد كودكان عقب مانده ذهنی در جوامع مختلف متفاوت است. مثلاً خانم "پول. اس. باك." نویسنده شهیر آمریكایی كه خود یك دختر عقب مانده ذهنی دارد، وقتی از خاطراتش در زمانی كه دركشور چین بوده است یاد می كند اشاره ای دارد به این كه در آنجا چنین افرادی خیلی با ملاطفت واحترام نگهداری می شدند وتا آخر عمر بدون كوچكترین ناراحتی از آنان پرستاری به عمل می آمد. هیچكس نظر ترحم و دلسوزی بیجا ابراز نكرده و بهر حال شخص یا كودك را چون فردی عادی می پذیرفتند. همین خانم در ادامه گفتارش می نویسد. " من ودخترم (منظور كودك عقب مانده است) در چنان محیطی بهیچوجه احساس ناراحتی نمی كردیم. ولی به مجردی كه وارد خاك آمریكا شدیم, نگاههای ترحم آمیز, و تعارفهای بیجا و دور از ذهن, همدردیهای احمقانه و خلاصه دلسوزیهای ناشیانه از دخترم, آن چنان در من اثر گذاشته شده بود كه بی اختیار نسبت به دخترم و خودم احساس ترحم شدید می كردم."

 

 

در ایران

حال بد نیست نظری كوتاه به تاریخچه توجه به كودكان استثنایی در ایران بیافكنیم.

آموزش نابینایان حدود 50 سال پیش در تبریز توسط شخصی به نام پاستور كریستوفر آغاز د برای اطلاع بیشتر به فصل اول كتاب "هیاهو در دنیای سكوت" مراجعه شود. درمورد ناشنوایان نام بزرگ مردی همچون جبار باغچه بان  وباغچه ی اطفال او آنقدر معروف هست كه نیازی به شرح و بیان در این مورد نیست. از دیوانه تكلیف برداشته شده است."

اما در مورد كودكان عقب مانده ی ذهنی, همانطور كه قبلاً ذكر شد دین "زرتشت" در ردیف اولین ادیانی است كه كمك, ملاطفت و همراهی به عقب ماندگان ذهنی را عنوان می كند ودین اسلام با فرمامین آسمانیش در این زمینه مكمل تمام توصیه هائی بوده است كه سایر ادیان در گذشته در این مورد اشاره نموده بودند. از آن زمان تا حدود چند دهه اخیر, هیچگونه اقدام اجتماعی در جهت كمك به این گروه از افراد جامعه در ایران صورت نگرفته بود.

   "بنی آدم اعضای یكدیگرند" 

 

از حدود سی سال قبل با تشكیل اولین مدرسه به نام "مركز تربیت وهدایت روانی كودك" تدریجاً توجه وحمایت از معلولین درایران به طور رسمی نضج گرفت و متعاقباً با تشكیل سازمانهایی چون "انجمن ملی حمایت از كودكان"," انجمن توان بخشی ایران" انجمن حمایت از عقب ماندگان ذهنی و ... همچنین بخشی از فعالیت های "وزارت آموزش وپرورش" سعی شد تا هر چه بیشتر به مسائل كودكان معلول ذهنی ونابهنجار توجه گردد. اخیراً از بعد از انقلاب, با ادغام و یكپارچه شدن این سازمان های متفرقه تحت پوشش به نام "سازمان بهزیستی كشور" سعی گردید تا پس از حذف برنامه های ظاهرفریبانه وجایگزین نمودن یك برنامه واحد به منظور سرویس دهی هر چه بهتر به معلول جامعه, اقدامات عملی و مفیدی بمورد اجراء درآید : چرا كه :

" بنی آدم اعضای یكدیگرند"

تشبیه بدن انسان به جامعه یا برعكس تمثیلی قدیمی است. دركتاب افلاطون و در كتاب تاریخ ابوالفضل بیهقی ودر اشعار شعرای بزرگی چون سنایی و مولوی نیز مطالبی در این مورد آمده است تشبیه ساخت جامعه به بدن انسان در نزد فلاسفه ای چون فارابی مشهود است ودانشمندانی چون گریف بلژیكی (1924- 1843) یا شیفلر آلمانی و ابن سینا دانشمند ایرانی هر یك بنحوی به این تمثیل پرداخته اند ولی شاید یكی از بهترین نمونه های این تمثیل در شعر سعدی شاعر گرانقدر ایرانی آمده است.

بنی آدم اعضای یكدیگرند       كه در آفرینش زیك گوهرند(پیكرند)

چو عضوی بدرد آورد روزگار      دگر عضوها را نماند قرار                 

این مختصر از آن جهت عنوان شد گفته شود همان گونه كه اگر عضوی از بدن, دردناك و بیمار باشد جامعه بدن آدمی احساس آرامش نمی كند ودیگر اعضای بدن فعالیتی شدیدتر می نمایند. جامعه نیز درمقابل تمامی افراد خود مسئول است وباید وسایل آسایش و رفاه آنان را فراهم سازد. همه ما, بخصوص مربیان, پدران و مادران وسایر دست اندركاران آموزشی ورفاه استثنایی درمقابل این كودكان معصوم ومحروم مسئولیم وباید تمامی امكاناتی را كه برای سایر گروههای اجتماعی موجود است برای كودكان وافراد استثنائی نیز فراهم آوریم.

این سخنان نابخردانه است كه گفته شود آموزش و كمك به كودكان ودانش آموزان استثنایی گزاف است,یا بازده اقتصادی ندارد و خلاصه دركاری این چنین انسانی نیت سوداگری داشته باشیم گرچه برطبق برخی آمارهای منتشر شده كه از سوی یونسكو و سایر موسسات نظیر آن انتشار یافته است آموزش بعضی از گروه های استثنایی بازده اقتصادی نیز دارد.

 

 

 

 

 

فصل دوم

دسته بندی، تعریف و

شرح ویژگیهای بالینی

 

 

 

"انواع استثنایی"

الف: جسمانی (ارگانیك)

 ب : ذهنی "روانی"

الف: انواع جسمانی:

1- نابینا                2- ناشنوا

3- سایر معلولیت های بدنی 

4- فلج مغزیC.P و صرع وآسیب دیده مغزی

ب: انواع استثنایی از نظر ذهنی "روانی"

1- تیز هوش                      2- سازش نایافته یا ناسازگار

3- عقب مانده های روانی یا ذهنی ناشی از اختلالات جنسی(ژنتیكی)

انواع عقب ماندگان ذهنی "روانی"

1-      منگولیسم"سندرم دان"mangolism         2-كریتینیم

3- میكروسفال                 4- هیدروسفال 

5- ماكروسفال                 6- فنیل كتونوریا- پی- كی كایو)
7-كودكان با اختلات ژنتیكی    8- عقب ماندگان ناشی از فقر محیطی ذهنیتی

 

انواع كودكان با اختلال ژنتیكی اقتصادی (كوسوزوی)

1- اختلال در كروموزوهای جنسی           

2- با اختلال در كروموزوم های غیرجنسی

تعریف عقب مانده ذهنی (عقب ماندگی روانی):

تا كنون در هیچ یك از كتابهای كه در مورد عقب ماندگان ذهنی نوشته شده است تعریف دقیق و كاملی كه مورد تأئید همه یا اكثریت متخصصین می باشد بیان نشده است و این مسئله بیشتر به خاطر پیچیدگی ما هیت عقب ماندگی ذهنی است .